Araw na naman ng mga kaluluwa. Walang pasok. Wala na namang magawa. Wala kundi pumunta sa sementeryo at tumunganga. Bakit nga ba nagpupunta ako gayong parang di ko rin namin isinasaloob? Para saan ang mga nakatirik na kandila na kahuli-hulian ay papatayin ng hangin at di mauubos? Para ano pa ang pagtayo at pagtitig sa isang parihabang lupa habang lubusang nanggagalaiti sa mga kagat ng langgam at paggapang ng higad at uod?

Kinakailangan.

Bata pa lang ako malimit ko nang maringgan ang mga matatanda at ang aking magulang tungkol sa pagbibigay galang (o marahil pagtatanim ng pangangamba at takot) tuwing sasapit ang undas. Sabi nila kailangang maging tahimik tuwing Nobyembre a-uno at a-dos. Bawal tumalon, magpatugtog ng malakas na musika. Sa halip ay maghanda ng kandila, bulaklak at dasal. Ito ang mga araw na kailangang alalahanin ang mga pumanaw. Kapag hindi sumunod, tiyak na hindi ka patatahimikin ng mga kaluluwang nabanggit. Mga multo ika nga nila na gagambala sa iyong pagtulog.

Ngayong unti-unti na akong nagkakaisip, bakit nga ba tayong lahat ay natatakot? Bakit tayo nagpapabihag sa mga numero ng araw at buwan? Kung may takot man tayong nadarama, bakit ito ay panandalian? Hindi ba natin sila katatakutan pagsapit ng Pasko kung sakali mang sila'y makisalo sa ating kasiyahan? Bakit hanggang sa kamatayan ay may diskriminasyon at paghahatian?

Tulad ng nakasanayan, pumunta kami sa puntod ng aking lolo't lola. Walang pinagbago sa kanilang kinasasadlakan. May tumatabas ng mga nagtataasang damo, may tagalinis sa mga dumi na pilit tinatabunan ang pinagkakaingatang lapida. Kung meron man naiba, eh nanggagaling ito sa mga taong buhay. Ginawang komersyo na rin ang sementeryo. Lumingon ka sa kaliwa't-kanan ay may nakahandang maliliit na tolda para sa Shakey's, Jollibee at Chowking. Ito ang sinasabi ng sa aking paggalang sa araw na kinakatakutan.

Ah, may naiba pala sa puntod ng aking lolo. May bagong inilibing mag-iisang taon na rin ang nakaraan. Batang-bata pa. 23 anyos na babae. Sabi nga ng tito ko eh parang edad ko lang. Sayang. Marami pang magagawa. Marami pang pagdadaanan. Sabi nila, pinatay daw o nagpakamatay dahil sa boyfriend. Sabi naman ng lola ko, bakit sa dinami-dami ng mga bakanteng lote eh dun pa sa tabi ng asawa niya, dapat sa kanyang pwesto raw yun. Tumawa lang kami. Pati ba naman kamatayan ay pagdadamutan?  

Wala pang 30 minutos ang inilagi namin sa sementeryo dala ng tindi ng init ng araw. Ang mga kandilang di naubos ay iniuwi ng nanay ko at sa bahay nalang daw sisindihan. Sa loob-loob ko lang, hay salamat, tapos na rin ang araw na kinatatakutan. Tiyak, ang mga tao ay magkakandarapa sa pagsabit ng mga palamuti para sa nalalapit na kapaskuhan. Nakakahiya man ang aking nasa isip, di naman ako tulad ng karamihan na taon-taong nagmumultu-multuhan.